کد خبر : 54877
تاریخ انتشار : شنبه 30 آبان 1405 - 14:00

در اجتماعی‌سازی علم و روایت پیشرفت آن «لکنت زبان» داریم – پایگاه خبری تبریز یازار | اخبار ایران و جهان

در اجتماعی‌سازی علم و روایت پیشرفت آن «لکنت زبان» داریم – پایگاه خبری تبریز یازار | اخبار ایران و جهان

پایگاه خبری تبریز یازار، گروه فرهنگ و ادب، زهرا اسکندری: فناوری را نمی‌توان جدا از بستر تاریخی و فرهنگی شکل‌گیری آن بررسی کرد؛ چراکه هر دستاورد، حاصل سال‌ها تجربه، اندیشه و تلاش انسان‌هاست. روایت این مسیر، فرصتی برای شناخت ابعاد کمتر دیده‌شده پیشرفت و نقش آن در شکل‌گیری هویت جوامع فراهم می‌کند. کتاب‌مجله «آورد» در


پایگاه خبری تبریز یازار، گروه فرهنگ و ادب، زهرا اسکندری: فناوری را نمی‌توان جدا از بستر تاریخی و فرهنگی شکل‌گیری آن بررسی کرد؛ چراکه هر دستاورد، حاصل سال‌ها تجربه، اندیشه و تلاش انسان‌هاست. روایت این مسیر، فرصتی برای شناخت ابعاد کمتر دیده‌شده پیشرفت و نقش آن در شکل‌گیری هویت جوامع فراهم می‌کند. کتاب‌مجله «آورد» در نخستین شماره خود با انتخاب موضوع «موشک ایرانی»، به سراغ یکی از مهم‌ترین دستاوردهای فناورانه ایران رفته است. این اثر با مشارکت بیش از ۳۰ نویسنده، پژوهشگر و هنرمند و در پنج بخش محتوایی، صنعت موشکی ایران را از منظر تاریخ، اندیشه، هنر و تجربه‌های انسانی روایت می‌کند.
در بخش اول این گفتگو با عنوان «مجله «آورد»، ایده‌ای جدید برای تولد «علوم انسانی پیشرفت» است»، درباره نحوه شکل‌گیری و ایده‌پردازی این اثر گفتگو کردیم. در ادامه این گفتگو با امیر سعادتی، مدیرمسئول و سردبیر این مجموعه، قرار است به چالش‌های روایت پیشرفت و ابعاد محتوایی مجله بپردازیم. در ادامه بخش دوم گفتگو را از نظر می‌گذرانید:
* یکی از چالش‌ها می‌تواند این باشد که وقتی از فنون نظامی صحبت می‌کنیم، معمولاً ذهن مخاطب مستقیماً به فناوری‌های امروزی مانند موشک معطوف می‌شود و کمتر به پیشینه تاریخی و روند شکل‌گیری این فناوری‌ها توجه می‌کند. شما در بخش تاریخ این کتاب‌مجله، سیر تحول فناوری‌های پرتابه‌ای را از دوران باستان تا دوره معاصر بررسی کرده‌اید. چرا تصمیم گرفتید بررسی موضوع را از قرن‌ها قبل آغاز کنید و این پیوند تاریخی را نشان دهید؟
ما ادعا نداریم که در این زمینه پژوهش بسیار عمیق و جامعی انجام داده‌ایم؛ بلکه تلاش کرده‌ایم پیشنهادی به حوزه روزنامه‌نگاری علم و علوم انسانی ارائه کنیم. برای توضیح این رویکرد باید توجه داشت که روزنامه‌نگاری علمی در غرب، با تعریفی که از علم پوزیتیویستی ارائه شده، مسیر مشخصی را طی کرده است. برای مثال، گاهی یک ایده تکنولوژیک ابتدا در آثار تخیلی مطرح‌شده و سال‌ها بعد در عالم واقعیت تحقق پیدا کرده است؛ مانند برخی موضوعاتی که در ادبیات علمی، ‌تخیلی از جمله در آثار «ژول ورن» یا «آیزاک آسیموف» و دیگران مطرح شده‌اند.
اما ما درواقع می‌خواهیم مسیر دیگری را پیشنهاد کنیم. باوجود اینکه کار ما همچنان ماهیت روزنامه‌نگارانه دارد، قصد نداریم «دانشنامه جامع» تدوین کنیم یا «مقاله علمی» بنویسیم. البته بسیاری از ۳۵ مطلبی که در شماره اول این کتاب‌مجله درباره موشک ایرانی منتشر کرده‌ایم، از نظر استادانی که آن‌ها را بررسی کرده‌اند، بذرهای اولیه‌ای هستند که ظرفیت تبدیل شدن به موضوع پایان‌نامه‌های کارشناسی ارشد و حتی دکتری را در علوم انسانی و هنر و ادبیات دارند. در حقیقت، ما از زاویه روزنامه‌نگاری به علوم انسانی پیشنهاد می‌دهیم مقاومت و پیشرفت «فنون ایرانی» را هم موضوع کار خود قرار دهد. انتظار نداریم مطالب ما عمق یک رساله دانشگاهی را داشته باشند، اما تلاش می‌کنیم میان نگاه‌های روزمره و روزنامه‌ای و پژوهش‌های علمی ارتباط برقرار کنیم. همان‌طور که پیش‌تر اشاره کردم، ما روزنامه‌نگاری اندیشه را جعبه‌ تقسیم مسائل جامعه و نهاد علم می‌دانیم. تلاش می‌کنیم مسائل جامعه را دریافت کنیم، آن‌ها را تا حدی بررسی و پخته کنیم و در اختیار نهاد علم قرار دهیم؛ سپس پاسخ‌هایی را که از نهاد علم، چه حوزه و چه دانشگاه، دریافت می‌کنیم، دوباره به جامعه منتقل کنیم. البته این کار از منظر علوم انسانی و با یک رویکرد معرفت‌شناختی انجام می‌شود.
طبیعتاً این مسیر دشواری‌هایی هم دارد؛ زیرا ایده ما جدید است و نهاد علم معمولاً تمایل دارد در چارچوب تخصصی و تک‌ساحتی خودش فعالیت کند. برای مثال، ممکن است یک پژوهشگر روان‌شناسی ترجیح دهد صرفاً از منظر روان‌شناسی به یک موضوع بپردازد؛ درحالی‌که ما در این مجله مسائل را در یک چارچوب چندوجهی بررسی می‌کنیم و به همین دلیل، به پاسخ‌هایی از حوزه‌های مختلف نیاز داریم. این مسئله یکی از دشواری‌های اصلی کار ماست.
یکی از مشکلات روایت پیشرفت این است که با وجود دستاوردهای قابل‌توجه کشور، در تبیین آن‌ها ضعف داشته‌ایم
مثلاً اکنون که روی موضوع «دریانوردی ایرانی» کار می‌کنیم، می‌بینیم که در مواجهه با این موضوع، دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد؛ برخی معتقدند اساساً ایران سابقه دریانوردی قابل‌توجهی نداشته است و برخی دیگر بر وجود یک سنت قدرتمند دریانوردی در تاریخ ایران تأکید می‌کنند که به‌تدریج به فراموشی سپرده شده است. از طرف دیگر، ضعف سیاسی ایران در برخی دوره‌ها نیز بر قدرت دریایی کشور تأثیر گذاشته است.
ما در بررسی‌های اولیه متوجه شدیم که درباره تاریخ دریانوردی ایران، از دوران باستان تا امروز، خلأهای پژوهشی قابل‌توجهی وجود دارد و تاریخ جامع و مدونی در این زمینه در دسترس نیست. بااین‌حال، از کنار هم قرار دادن مطالعات پراکنده درباره دوره‌های مختلف، به این ایده رسیدیم که ایران می‌تواند صاحب یک الگوی متمایز دریانوردی بوده باشد؛ الگویی که از منظر علوم انسانی، با الگوهای رایج غربی تفاوت دارد. برای مثال، اگر از منظر الهیاتی به موضوع نگاه کنیم، می‌توانیم میان دریانوردی استعماری غرب و دریانوردی تبشیری ایرانی که در گسترش اسلام نقش داشته است، تمایز قائل شویم. یکی از مسیرهای مهم گسترش اسلام در جنوب شرق آسیا و بخش‌هایی از شرق آفریقا، دریانوردی و تجارت ایرانیان بوده است. بازرگانان ایرانی از طریق سفرهای دریایی، اسلام را به مناطقی مانند مالزی، اندونزی، فیلیپین و دیگر کشورهای جنوب شرق آسیا منتقل کردند. در این مناطق، حتی آثار تاریخی و مذهبی مرتبط با حضور ایرانیان نیز وجود دارد. آن‌ها با مردم ارتباط برقرار کردند و زمینه گسترش اسلام و شکل‌گیری تغییراتی در ساختارهای اجتماعی و حکومتی این مناطق را فراهم آوردند.
بنابراین، ایده ما جدید است؛ هرچند پیش‌ازاین نیز مطالعات پراکنده‌ای در این زمینه انجام شده، اما تلاش می‌کنیم این موضوعات را در قالب یک منظومه فکری و پژوهشی منسجم بررسی کنیم. در این مسیر، هم با خلأهای پژوهشی مواجه می‌شویم و هم به‌عنوان روزنامه‌نگار تلاش می‌کنیم سرفصل‌ها و ژانرهای تازه‌ای را به فضای رسانه‌ای و علمی کشور معرفی کنیم.

البته برخلاف نهاد علم که ممکن است سال‌ها روی یک موضوع مشخص متمرکز شود، ما باید موضوعات متنوعی را بررسی کنیم. برای هر موضوع نیز ممکن است شش ماه تا یک سال زمان صرف کنیم تا ایده اولیه به یک پرونده پخته و قابل‌انتشار تبدیل شود.
در حال حاضر، چند پرونده دیگر نیز در دست بررسی داریم. برای مثال، در موضوع فوتبال، رویکرد ما صرفاً دفاعی نیست، بلکه نگاهی تهاجمی و ایده‌محور داریم. می‌خواهیم درباره امکان شکل‌گیری نظریه فوتبال ایرانی بحث کنیم. برای نمونه، معتقدیم می‌توان مؤلفه‌های فرهنگ پهلوانی را که در ورزش کشتی وجود دارد، به فوتبال نیز منتقل کرد و درباره نسبت فوتبال با فرهنگ ایرانی به نظریه‌پردازی پرداخت.
در حوزه فناوری‌های اجتماعی نیز موضوعاتی مانند «آیین تشییع شهدا» را دنبال می‌کنیم. در اینجا منظور ما صرفاً فناوری‌های تکنولوژیک نیست، بلکه فنون و شیوه‌های اجتماعی را نیز در بر می‌گیرد. برای مثال، تشییع و تدفین شهدا در طول حدود نیم‌قرن اخیر و خصوصاً در سال‌های پس از انقلاب اسلامی، به‌تدریج از یک مراسم سنتی کوچک اجتماعی به آیینی بزرگ با ظرفیت‌های فراوانی برای تولید قدرت سیاسی و فرهنگی تبدیل شده است. ما می‌خواهیم این تحول را از منظر تاریخی و اجتماعی بررسی کنیم.
در مجموع، برای اینکه این ایده‌ها دیده و فهمیده شوند، لازم است چند شماره از کتاب‌مجله ما منتشر شود. معتقدیم با انتشار دست‌کم پنج شماره، این گفتمان فرصت پیدا می‌کند در فضای رسانه‌ای و علمی کشور شناخته شود و زمینه برای تولید آثار و محصولات دیگری مانند نسخه‌های نوجوان کتاب‌مجله و یا برنامه‌های تلویزیونی نیز فراهم شود.
* شما در صحبت‌هایتان به مسئله روایت دستاوردها اشاره کردید. به نظر می‌رسد یکی از خلأهای موجود در «روایت پیشرفت» این است که گاهی دستاوردهای مهم کشور، چه در حوزه موشکی و چه در سایر عرصه‌ها، به‌درستی برای جامعه روایت نمی‌شوند؛ به‌گونه‌ای که مخاطب حتی از وقوع چنین اتفاقاتی و اهمیت آن‌ها آگاه نمی‌شود. به نظر شما این خلأ در روایت پیشرفت از کجا ناشی می‌شود و برای جبران آن چه باید کرد؟
یکی از مشکلات روایت پیشرفت این است که با وجود دستاوردهای قابل‌توجه کشور، در تبیین آن‌ها ضعف داشته‌ایم. به‌ویژه در شرایطی که جامعه در معرض بمباران سیاه‌نمایی رسانه‌ای قرار دارد، مسئله باورپذیری اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. به نظر من، یکی از دلایل تأکید رهبر شهید بر جهاد تبیین نیز همین مسئله بود؛ ما پیشرفت‌هایی داشته‌ایم، اما نتوانسته‌ایم آن‌ها را به‌درستی روایت کنیم.
مشکل این بود که در بسیاری از موارد، روایت پیشرفت به شکلی شعاری و سطحی ارائه می‌شد و می‌شود. مردم ما فرهیخته و آگاه و پیچیده هستند و صرفاً با ارائه چند عدد و رقم و جدول و نمودار یا بیان کلی دستاوردها نمی‌توان اعتماد و باور آن‌ها را جلب کرد. باید درباره ابعاد کیفی این پیشرفت‌ها صحبت کرد و آن‌ها را عمیق‌تر به جامعه معرفی کرد.
البته دو جنگ اخیر باعث شد مردم بخشی از این واقعیت‌ها را از نزدیک درک کنند. برای مثال، متوجه شدیم که باید قدر دانشمندان و متخصصان کشور را بیشتر بدانیم. وقتی تعدادی از دانشمندان خود را از دست دادیم، اهمیت جایگاه آن‌ها برای جامعه ملموس‌تر شد. به اعتقاد من، اگر در حوزه روایت پیشرفت و جهاد تبیین قوی‌تر عمل کرده بودیم، شاید بخشی از این اتفاقات تلخ به این شکل رقم نمی‌خورد. حتی ممکن بود در نحوه شکل‌گیری جنگ نیز تفاوت‌هایی ایجاد شود و ما دست بالاتری می‌داشتیم. البته نمی‌خواهم با نگاه ناامیدانه به این موضوع بپردازم؛ ما همچنان روبه‌جلو حرکت می‌کنیم، اما این تجربه نشان داد که روایت دستاوردها تا چه اندازه اهمیت دارد.
در واقع، در روزنامه‌نگاری اندیشه و اجتماعی‌سازی علم و پیشرفت، با ضعف زبانی مواجه هستیم
برای مثال، در جریان جنگ، مردم با ظرفیت‌های مهندسی کشور بیشتر آشنا شدند و دریافتند که ایران در حوزه‌هایی مانند پل‌سازی، راه‌سازی و مهندسی توانمندی‌های قابل‌توجهی دارد. همچنین ظرفیت مهندسان ایرانی در مقایسه با بسیاری از کشورهای منطقه برای جامعه ملموس‌تر شد. وقتی به این ظرفیت‌ها حمله شد و بلافاصله خیلی از آن‌ها بازسازی شد، مردم بیش از گذشته متوجه اهمیت آن‌ها و انسان‌ها و پشتوانه علمی این زیرساخت‌ها شدند.
به نظر من، علوم انسانی و هنر و البته مدیریت افکار عمومی ما در انجام رسالت خود درباره پیشرفت آن‌طور که باید عمل نکرده‌اند. نتوانسته‌ایم دستاوردهای علمی را از فضای آزمایشگاهی و صنعتی بیرون بیاوریم و قصه آن‌ها را برای مردم روایت کنیم. البته تلاش‌هایی در این زمینه انجام شده و زحمات زیادی کشیده شده است، اما این اقدامات هنوز به یک جریان گسترده و فراگیر تبدیل نشده‌اند. پایه این کار شکل‌گیری روزنامه‌نگاری و ژورنالیسن این حوزه‌هاست.

مسئله اصلی علوم انسانی ما را بیشتر باید در زبان جست‌وجو کرد تا در اندیشه. به نظر من، ما از نظر فکری و نظری ظرفیت‌های قابل‌توجهی داریم. برای مثال، گزارشی از یک شبکه تلویزیونی ترکیه درباره حضور یک خبرنگار اندیشه‌ورز در قم دیده بودم که از حجم مطالعات و نقدهای مطرح‌شده درباره فیلسوفانی مانند کانت و دکارت در حوزه‌های علمیه قم تعجب کرده بود. این نشان می‌دهد که در حوزه اندیشه و تولید فکر، ظرفیت‌های زیادی وجود دارد؛ اما مسئله این است که نمی‌توانیم این ظرفیت را به زبان قابل‌فهم و اثرگذار برای جامعه تبدیل کنیم.
در واقع، در روزنامه‌نگاری اندیشه و اجتماعی‌سازی علم و پیشرفت، با ضعف زبانی مواجه هستیم. جهاد تبیین نیز اساساً با مسئله زبان و انتقال درست مفاهیم ارتباط دارد. البته منظور از زبان صرفاً نوشتار نیست؛ سینما، سریال، روزنامه‌نگاری، انیمیشن و دیگر قالب‌های هنری و رسانه‌ای نیز ابزارهای این انتقال هستند.
برای مثال، ببینید چه میزان روزنامه‌نگاری و تولید محتوای رسانه‌ای درباره فوتبال داریم. برنامه‌های تلویزیونی ورزشی ایران در برخی ارزیابی‌ها در شمار برنامه‌های مطرح جهانی قرار گرفته‌اند و حتی با شبکه‌هایی مانند دویچه‌وله آلمان مقایسه می‌شوند. پشتوانه چنین تولیداتی، شکل‌گیری یک جریان گسترده روزنامه‌نگاری ورزشی در طول سالیان است؛ جریانی که البته بخش عمده آن بر فوتبال متمرکز شده است. پرسش اینجاست که آیا برای علم و فناوری نیز چنین ظرفیت رسانه‌ای و روزنامه‌نگارانه ایجاد کرده‌ایم؟
جمهوری اسلامی ایران سه دوره را پشت سر گذاشته و به اعتقاد من، اکنون وارد دوره سوم خود شده است. حتی جریان غرب‌گرا هم از مفهوم «جمهوری سوم» صحبت می‌کند
ما باید برای دانشجویان علوم انسانی، مهندسی، پزشکی و دیگر رشته‌ها اردوهای بازدید علمی برگزار کنیم تا از نزدیک با ظرفیت‌های علمی کشور آشنا شوند و آزمایشگاه‌ها و فناوری‌هایی را که متخصصان ایرانی توسعه داده‌اند را، ببینند. از سوی دیگر، باید ارتباط میان صنعت و دانشگاه تقویت شود؛ به‌گونه‌ای که نهاد صنعت به دانشگاه بیاید و نهاد علم نیز با حضور در صنعت، مسائل و دستاوردهای آن را از نزدیک بشناسد.
هنرمندان نیز باید در این فرایند حضور داشته باشند تا بتوانند این دستاوردها را ببینند و روایت کنند. در کنار آن، لازم است علوم انسانی پشتوانه نظری و فکری این روایت‌ها را فراهم کند. برای مثال، دانشمندی که در حوزه سلول‌های بنیادی فعالیت کرده و دستاوردی علمی داشته است، لزوماً نمی‌تواند خودش روایتگر هنری یا رسانه‌ای دستاورد خود باشد. او تخصص علمی خودش را دارد، اما فرد دیگری باید به سراغ او برود، روایت فعالیتش را استخراج کند و آن را به زبان قابل‌فهم تبدیل کند. سپس این روایت می‌تواند در قالب فیلم سینمایی، سریال، انیمیشن و حتی به زبان‌های مختلف تولید و منتشر شود.
این فرایند کمک می‌کند که دستاوردهای علمی از محیط تخصصی خود خارج شوند، به جامعه راه پیدا کنند و برای نسل‌های بعدی نیز الهام‌بخش باشند. درواقع، نسل بعدی با دیدن این روایت‌ها می‌تواند به این چرخه بپیوندد و مسیر پیشرفت را ادامه دهد.
ایده اصلی ما نیز همین است. البته امکانات، نیروی انسانی یا بودجه آن‌چنانی در اختیار نداریم؛ آنچه دنبال می‌کنیم، بیش از هر چیز یک «دعوت» است؛ دعوت از روزنامه‌نگاران، هنرمندان و فعالان حوزه علوم انسانی برای ارتباط نزدیک‌تر با فنون ایرانی. می‌خواهیم آن‌ها را دعوت کنیم تا به سراغ دستاوردهای کشور بروند، این پیشرفت‌ها را از نزدیک ببینند، درباره آن‌ها نظریه‌پردازی کنند و درنهایت، زمینه معرفی و حتی صدور این دستاوردها و ایده‌ها به جهان را فراهم آورند.
* شما جایی از سه دوره الهیاتی، تاریخی و تمدنی در جمهوری اسلامی صحبت کردید و معتقدید اکنون وارد مرحله تمدنی آن شده‌ایم. سؤال من این است که چه شاخص‌ها و نشانه‌های عینی‌ای وجود دارد که بتوان بر اساس آن‌ها گفت از مرحله بازخوانی تاریخی عبور کرده‌ایم و وارد مرحله تمدنی شده‌ایم؟
ببینید، جمهوری اسلامی ایران سه دوره را پشت سر گذاشته و به اعتقاد من، اکنون وارد دوره سوم خود شده است. حتی جریان غرب‌گرا هم از مفهوم «جمهوری سوم» صحبت می‌کند. البته من اساساً با این دسته‌بندی‌های سیاسی موافق نیستم. به نظرم ما با دو جریان ایران‌گرا و غرب‌گرا مواجهیم، اما معتقدم شاید بیش از ۹۵ درصد ملت ایران، چه در داخل کشور و چه در خارج از آن، ایران‌گرا هستند. بسیاری از ایرانیانی که مهاجرت کرده‌اند، در حال فعالیت علمی و اقتصادی هستند یا به دلایلی نتوانسته‌اند در ایران رشته تحصیلی یا شغل موردعلاقه خود را دنبال کنند. ممکن است افراد درزمینه مذهب، سلیقه یا نژاد اختلاف‌نظرهایی داشته باشند، اما در موضوعی به نام ایران، بخش عمده مردم با یکدیگر اشتراک نظر دارند. البته عده‌ای هم هستند که منافع، معیشت و زندگی خود را با غرب گره زده‌اند و از این منظر موضع متفاوتی دارند. بیان این مسئله ساده نیست و به توضیح بیشتری نیاز دارد، اما نکته‌ای که می‌خواستم به آن اشاره کنم، همین اشتراک نظر درباره ایران است.
ایده من این است که جمهوری اسلامی ایران را می‌توان در سه دوره بررسی کرد. برای ساده‌تر شدن بحث، می‌توان این سه دوره را به سه زنگ یک کلاس در یک روز تشبیه کرد. دوره نخست، دوره الهیاتی بود که با امام خمینی(ره) شکل گرفت. در این دوره، ما مسائل فکری و الهیاتی خود را با جهان حل کردیم. برای مثال، یکی از موضوعاتی که جریان غرب‌گرا سال‌ها مطرح می‌کرد، تضاد میان دین و علم بود. این تصور وجود داشت که اگر فردی دیندار باشد، حجاب داشته باشد، نماز بخواند، دعا کند یا صلوات بفرستد، نمی‌تواند فردی علمی و دانشمند باشد. انقلاب اسلامی این دوگانه را حل کرد و نشان داد که دین و علم با یکدیگر تعارضی ندارند.
امروز در حوزه‌های مختلف، ازجمله در میان زنان، با جمعیت گسترده‌ای از دانشمندان مواجهیم و کشور از نظر علمی به شتاب قابل‌توجهی رسیده است
برای مثال، دانشمندانی مانند شهید مجید شهریاری و دیگر دانشمندان کشور، نمونه‌ای از این الگو هستند. درباره شهید شهریاری نقل شده است که در مواجهه با برخی مسائل دشوار، به نماز روی می‌آورد. این نگاه ما را به یاد دانشمندانی مانند ابن‌سینا، خواجه نصیرالدین طوسی و خوارزمی پیوند می‌دهد. درواقع، ما با نوعی خلأ تاریخی مواجه بودیم و انقلاب اسلامی زمینه بازتولید آن الگوی علمی را فراهم کرد؛ الگویی که در آن، دین و دانش در کنار یکدیگر قرار داشتند و با هم متضاد نبودند.
در دوره نخست جمهوری اسلامی، مسئله دین و علم و به‌طورکلی مسائل الهیاتی در کانون توجه قرار داشت. اگر به سخنان امام خمینی(ره) دقت کنیم، می‌بینیم که ایشان چندان وارد جزئیات نمی‌شدند و بیشتر با رویکردی الهیاتی به مسائل نگاه می‌کردند. برای مثال، در دوران جنگ می‌گفتند بروید بجنگید، خدا کمک می‌کند و مسئله حل می‌شود. بسیاری از جملات امام نیز همین ویژگی را داشتند؛ مانند اینکه «خرمشهر را خدا آزاد کرد» یا تأکید بر اینکه انسان باید در محضر خداوند گناه نکند. این‌ها نمونه‌هایی از نگاه الهیاتی امام بود؛ البته الهیاتی که جنبه اجتماعی داشت و به عرصه سیاست و زندگی مردم وارد می‌شد.
در واقع، ما در آن دوره با یک مسئله الهیاتی نیز مواجه بودیم؛ اینکه مردم چگونه می‌توانستند نظام شاهنشاهی را تحمل کنند، درحالی‌که الهیات آن‌ها به شکلی شکل گرفته بود که با چنین وضعیتی کنار می‌آمدند. دوران امام خمینی(ره) این مسئله را حل کرد و با پیوند دادن ایران و اسلام، صورت سیاسی جدیدی به جامعه بشری ارائه داد. بنابراین، می‌توان گفت دوره نخست جمهوری اسلامی، دوره حل مسائل الهیات اجتماعی و سیاسی بود.
دوره دوم، دوره رهبری آیت‌الله خامنه‌ای شهید بود. در این دوره، به‌تدریج وارد لایه‌های تمدنی‌تر شدیم و مسائل از سطح الهیات به حوزه فرهنگ و تاریخ گسترش پیدا کرد. اگر بخواهم با همان مثال کلاس توضیح بدهم، دوره نخست زنگ الهیات و دوره دوم زنگ تاریخ بود. در این دوره، براساس یک بازخوانی عمیق تاریخی، ساختارسازی و ورود به عرصه‌های فنی و علمی بریا رسیدن به «ایران قوی» اهمیت بیشتری پیدا کرد. به نظرم این دوره، دوره‌ای تاریخی بود و آیت‌الله خامنه‌ای را می‌توان در این تقسیم‌بندی «معلم تاریخ ملت ایران» دانست.
از نهم اسفند سال گذشته، به اعتقاد من وارد دوره سوم جمهوری اسلامی شده‌ایم؛ دوره‌ای که می‌توان آن را دوره تمدنی نامید. در این دوره، جغرافیا اهمیت پیدا می‌کند. البته منظور من از جغرافیا صرفاً جغرافیای زمین و سرزمین نیست، بلکه همه ابعاد مادی و عینی تمدن را در برمی‌گیرد. ما از معنا آغاز کردیم، آن را به فرهنگ و تاریخ رساندیم و اکنون وارد مرحله‌ای شده‌ایم که این قدرت ذخیره شده کم‌کم در لایه‌های عینی و مادی نمود پیدا می‌کند.
اگر بخواهیم از همان تقسیم‌بندی سه‌لایه‌ای استفاده کنیم، می‌توان گفت جمهوری اسلامی از هسته الهیاتی و گوشته تاریخی عبور کرده و وارد پوسته تمدنی شده است. برای توضیح بهتر، می‌توان این مسیر را به یک درخت تشبیه کرد؛ دوره امام خمینی(ره) دوره شکل‌گیری ریشه‌ها بود، دوره امام خامنه‌ای شهید دوره رشد تنه، ساقه و شاخه‌ها بود و اکنون وارد مرحله میوه دادن شده‌ایم.
البته این مسیر یک‌شبه طی نشده است و همه این مراحل به یکدیگر وابسته و تودرتو هستند. برای مثال، نهضت سوادآموزی یکی از ایده‌هایی بود که امام خمینی(ره) مطرح کردند. من خودم از خانواده‌ای هستم که پدر و مادرم سواد چندانی نداشتند. پدرم کارگر روزمزد بود و تا پایان عمر نیز با همه تلاشی که کرد نتوانست سواد چندانی یاد بگیرد و مادرم تا کلاس پنجم نهضت درس خوانده بود. بااین‌حال، از میان هفت فرزند این خانواده، افرادی مهندس و روزنامه‌نگار و مخترع و فیلمساز شدند. این اتفاق بدون زمینه‌سازی‌های قبلی امکان‌پذیر نبود. یکی از پایه‌های آن، همان نهضت سوادآموزی بود که بعدها به نهضت رشد علمی و گسترش آموزش در کشور منجر شد.
امروز در حوزه‌های مختلف، ازجمله در میان زنان، با جمعیت گسترده‌ای از دانشمندان مواجهیم و کشور از نظر علمی به شتاب قابل‌توجهی رسیده است. این دستاوردها حاصل تلاش‌هایی است که در طول سال‌ها و با گذاشتن آجر روی آجر شکل گرفته‌اند. البته ما آسیب‌ها و مشکلاتی هم داریم و نمی‌توان فشارهای ناشی از جنگ و شرایط مختلف را نادیده گرفت؛ اما نکته این است که هرچه قدرت کشور بیشتر می‌شود، فشارها نیز افزایش پیدا می‌کند.
نوع دیگری از روایت «دیگری نیز به دشمن اختصاص دارد. در این الگو، ما تلاش می‌کنیم موضوع را از زاویه نگاه دشمن بررسی کنیم. زمانی که دشمن به قدرت و توانمندی شما اعتراف می‌کند، این روایت برای مخاطب داخلی باورپذیرتر می‌شود
حرف من این است که اکنون وارد دوره جغرافیای خودمان شده‌ایم؛ یعنی قدرت ما در عرصه جغرافیا و موقعیت سرزمینی و تمدنی بیش از گذشته نمود پیدا می‌کند. برای مثال، موضوع تنگه‌ها و موقعیت جغرافیایی ایران نشان می‌دهد که این قدرت چگونه در عرصه عمل ظاهر می‌شود. افکار عمومی جهان غرب نیز به‌تدریج متوجه شده است که ظرفیتی در حال ظهور است که پیش‌ازاین کمتر به آن توجه داشته است. آن‌ها شاید این وضعیت را به غولی تشبیه کنند که از چراغ جادو بیرون آمده است، اما از نگاه ما، این ظرفیت حاصل مجموعه‌ای از تلاش‌ها و زمینه‌سازی‌های تاریخی است. حتی می‌توان گفت با شهادت رهبر شهید، عطری منتشر شده است که دامنه آن بیشتر از فضای منطقه و فراتر از آن چیزی است که تصور می‌شد.
چرا ما از موشک، فوتبال یا تشییع شهدا صحبت می‌کنیم. این‌ها همگی نمودهای مادی و ظاهری یک پدیده‌اند. برای مثال، در تشییع شهدا با وداع با بدن و پیکر مادی شهید مواجهیم، اما می‌خواهیم پشتوانه فکری، علمی، علوم انسانی و الهیاتی این پدیده را نیز بررسی کنیم. بنابراین، پرداختن به موشک صرفاً به معنای بررسی یک ابزار نظامی نیست، بلکه باید ایده‌ها و مبانی فکری و علمی پشت آن نیز موردتوجه قرار بگیرد. این نکته‌ای بود که می‌خواستم درباره پشتوانه فکری کارمان به آن اشاره کنم.
نکته دیگری که در جریان این فعالیت‌ها به آن رسیدیم، مسئله ژانر در روزنامه‌نگاری پیشرفت است. ما از ابتدا صرفاً بر یک حوزه، مثلاً تاریخ، متمرکز نشدیم، اما در دل این کار به این نتیجه رسیدیم که برای روزنامه‌نگاری پیشرفت به گونه‌ها و الگوهای مشخصی نیاز داریم. برای مثال، اگر بخواهیم دایره‌المعارف‌های تاریخی درباره فنون ایرانی بنویسیم، باید به سبک و الگوی مشخصی برسیم.
در رسانه‌ها اصطلاحی به نام «هندبوک» یا دستورالعمل وجود دارد. هر رسانه‌ای مجموعه‌ای از دستورالعمل‌ها و الگوهای مکتوب یا نانوشته دارد که بر اساس آن فعالیت می‌کند. برای مثال، اینکه نام خبرنگار در ابتدای خبر بیاید یا انتهای آن، رزومه او درج شود یا نشود، خبر با چه الگویی نوشته شود و سرویس‌بندی‌ها چگونه باشد، بخشی از همین دستورالعمل‌هاست. هر رسانه نیز بر اساس تعریفی که از خود دارد، اولویت‌های متفاوتی تعیین می‌کند. برای نمونه، در پایگاه خبری تبریز یازار، سرویس‌های فرهنگی و هنری در اولویت قرار دارند و پس‌ازآن سرویس‌های دیگر، از جمله اجتماعی و اقتصادی، جایگاه خود را پیدا می‌کنند. این اولویت‌بندی‌ها بر اساس تعریفی است که هر رسانه از مأموریت خود دارد. ما نیز در روزنامه‌نگاری پیشرفت پیشنهادهایی برای تدوین چنین دستورالعمل‌هایی داریم.

برای مثال، در حوزه تاریخ معتقدیم اگر می‌خواهیم با نسل جدید ایران ارتباط برقرار کنیم، باید یک سیر تاریخی مشخص داشته باشیم. اگر مثلاً هفت مطلب در حوزه تاریخ منتشر می‌کنیم، یکی دو مطلب باید به ایران باستان اختصاص داشته باشد، بخشی به ایران پس از اسلام بپردازد و حتماً دوره صفویه نیز در این میان مورد توجه قرار بگیرد؛ زیرا صفویه یکی از دوره‌های مهم تمدنی ماست. به اعتقاد من، جمهوری اسلامی نیز از جهاتی به میراث تاریخی صفویه وابسته است. پس‌ازآن باید به دوره معاصر بپردازیم؛ یعنی دوره پهلوی و تحولات سال‌های اخیر. بنابراین، لازم است در هر حوزه، یک خط سیر تاریخی مشخص داشته باشیم. برای مثال، در پرونده دریانوردی، حتماً باید از دوره هخامنشیان تا صفویه و دوره‌های بعد را بررسی کنیم تا تبار تاریخی این فنون مشخص شود.
در واقع، یکی از کارهایی که در این مسیر انجام داده‌ایم، ارائه پیشنهادهایی برای روزنامه‌نگاری، هنر و ادبیات پیشرفت و طراحی گونه‌های متناسب با این حوزه‌هاست. برای مثال، یکی از این گونه‌ها، روایت «دیگری» است. منظور از دیگری، گاهی فرد یا جریانی است که به ما نزدیک است و با ما هم‌نواست، اما سلیقه متفاوتی دارد.
برای نمونه، عراق و یمن نیز در حوزه موشکی ظرفیت‌هایی دارند. می‌توان بررسی کرد که این کشورها چه نوع موشک‌هایی دارند، آیا ایران در شکل‌گیری این توانمندی‌ها نقشی داشته یا خودشان به این ظرفیت رسیده‌اند و مسیر دستیابی آن‌ها به این فناوری چگونه بوده است. این موضوع به‌ویژه درباره کشورهای همسایه قابل‌بررسی است. همچنین می‌توان بازتاب دستاوردهای ایران را در کشورهای دیگر مطالعه کرد. برای مثال، می‌توان بررسی کرد که موشک‌های ایرانی در افکار عمومی ترکیه چه بازتابی داشته‌اند؟ در اینجا با مفهومی به نام مجاورت مواجهیم. در ارزش‌های خبری، مجاورت فیزیکی اهمیت دارد؛ برای مثال، یک روزنامه محلی در ابتدا به مسائل شهر خود می‌پردازد. اما در کنار مجاورت فیزیکی، مجاورت معنوی نیز وجود دارد. ما با فلسطین مجاورت معنوی داریم و این موضوع می‌تواند مبنای پرداخت رسانه‌ای قرار بگیرد.
نوع دیگری از روایت «دیگری نیز به دشمن اختصاص دارد. در این الگو، ما تلاش می‌کنیم موضوع را از زاویه نگاه دشمن بررسی کنیم. یکی از شعارهای ما در این زمینه، این عبارت است: «خوش‌تر آن است که سر دلبران، گفته آید در حدیث دیگران». زمانی که دشمن به قدرت و توانمندی شما اعتراف می‌کند، این روایت برای مخاطب داخلی باورپذیرتر می‌شود.
در مجموع، به حدود ۱۰ تا ۱۵ ژانر یا گونه در روزنامه‌نگاری پیشرفت رسیده‌ایم که می‌توان درباره هرکدام به‌تفصیل صحبت کرد. یکی از این گونه‌ها نیز روایت دشمن است که به نظرم اهمیت زیادی دارد و باید بیشتر به آن پرداخته شود.

برچسب ها :

ناموجود
ارسال نظر شما
مجموع نظرات : 0 در انتظار بررسی : 0 انتشار یافته : 0
  • نظرات ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط مدیران سایت منتشر خواهد شد.
  • نظراتی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • نظراتی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد.