هنر قلم‌زنی در شیراز؛ وقتی تاریخ فارس روی فلز نقش می‌بندد – پایگاه خبری تبریز یازار | اخبار ایران و جهان

پایگاه خبری تبریز یازار، گروه استان‌ها: در شیراز، تاریخ تنها در سنگ‌های تخت‌جمشید، بناهای تاریخی و صفحات کتاب‌ها روایت نمی‌شود؛ بخشی از این تاریخ سال‌هاست با قلم و چکش بر سطح فلز نقش می‌بندد.
قلم‌زنی در این شهر هنری ریشه‌دار است که در گذر زمان با فرهنگ، هنر و هویت تاریخی فارس پیوند خورده و زبان بصری ویژه‌ای پیدا کرده است.
هنرمند شیرازی با ضربه‌های دقیق قلم و چکش، نقش‌هایی از گل‌ و مرغ، طرح‌ های سنتی و عناصر برگرفته از تاریخ و فرهنگ ایران را بر مس، نقره و برنج می‌نشاند؛ نقوشی که تنها جنبه تزئینی ندارند و بخشی از ذوق و پیشینه هنری این سرزمین را بازتاب می‌دهند.
قلم‌زنی شیراز در طول سال‌ها به همت استادانی که مهارت خود را نسل به نسل منتقل کرده‌اند، تداوم یافته و از آن به عنوان یکی از جلوه‌های هنر سنتی فارس یاد می‌شود.
پشت هر اثر، ساعت‌ها تمرین، ظرافت، صبر و تجربه‌ای قرار دارد که بخش مهمی از آن در کارگاه و از استاد به شاگرد منتقل شده است.
امروز اما این هنر میان گذشته‌ای پرافتخار و آینده‌ای نامعلوم ایستاده است؛ از یک سو میراث استادان و ویژگی‌های مکتب قلم‌زنی شیراز قرار دارد و از سوی دیگر، دغدغه‌هایی مانند کاهش شاگردان، هزینه مواد اولیه و دشواری‌های بازار، ادامه مسیر این هنر را با چالش روبه‌رو کرده است.
روایت قلم‌زنی شیراز، در حقیقت روایت هنری است که تلاش می‌کند بخشی از هویت تاریخی فارس را در میان ضربه‌های چکش زنده نگه دارد؛ هنری که هنوز می‌توان صدای آن را در برخی کارگاه‌های این شهر شنید.

قلم‌زنی شیراز؛ هنری ریشه‌دار در تاریخ ایران
احمدعلی زند، استاد قلم‌زن برجسته شیراز در گفتگو با خبرنگار تبریز یازار، با اشاره به پیشینه هنر قلم‌زنی اظهار کرد: قلم‌زنی هنری با سابقه چند هزار ساله است که در دوره‌های مختلف تاریخی ایران رشد و تکامل پیدا کرده و در شهرهایی مانند شیراز، کرمانشاه و آذربایجان نیز جایگاه ویژه‌ای داشته است.
وی با بیان اینکه شیراز در دوره‌های تاریخی مختلف یکی از خاستگاه‌های مهم رشد این هنر بوده است، افزود: قلم‌زنی در دوره هخامنشی و ساسانی نیز از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بوده و در دوره‌های بعد، به‌ویژه صفویه، با توجه به توجه ویژه این دوره به هنر، در اصفهان رونق بیشتری پیدا کرد.
این استاد قلم‌زن ادامه داد: در کنار اصفهان، شهرهایی مانند شیراز، کرمانشاه و تبریز نیز سابقه و ظرفیت قابل توجهی در قلم‌زنی داشته‌اند و هر کدام ویژگی‌های خاص خود را حفظ کرده‌اند.
تفاوت مکتب قلم زنی شیراز با اصفهان
زند با تأکید بر تفاوت‌های میان قلم‌زنی شیراز و دیگر مکاتب این هنر گفت: قلم‌زنی شیراز از نظر ظرافت، زیباسازی و حجم‌دهی ویژگی‌هایی دارد که در بسیاری از مکاتب دیگر دیده نمی‌شود.
وی توضیح داد: در قلم‌زنی اصفهان بیشتر از شیوه‌هایی مانند سایه‌اندازی و سیاه‌کاری برای ایجاد جلوه بصری استفاده می‌شود، اما در شیراز هنرمند تلاش می‌کند خود نقش را حجم بدهد و فرم را از دل فلز بیرون بیاورد.
این استاد قلم‌زنی افزود: نوع قلم، نحوه ضربه‌زدن و شیوه ایجاد حجم در آثار شیراز متفاوت است و همین موضوع باعث شده قلم‌زنی این شهر هویت و شخصیت مستقل خود را داشته باشد.
زند با اشاره به دشواری این شیوه گفت: کار با قلم و ایجاد حجم روی فلز بسیار دشوار است و هنرمند باید کنترل دقیقی روی ضربات داشته باشد؛ چرا که کوچک‌ترین اشتباه می‌تواند به کار آسیب بزند.
گنجینه‌ای از آثار قلم‌زنی در شیراز
وی با اشاره به فعالیت چندین ساله خود در این عرصه گفت: سال‌هاست عاشقانه در زمینه قلم‌زنی فعالیت می‌کنم و تلاش کرده‌ام این هنر را با شیوه‌ای که در مکتب شیراز وجود داشته، ادامه دهم و توسعه بدهم.
زند ادامه داد: مجموعه‌ای از آثار مختلف دارم که بیش از ۵۰ اثر فاخر را شامل می‌شود و معتقدم این آثار می‌توانند بخشی از تاریخ هنر شیراز را به ایرانیان و حتی جهانیان معرفی کنند.
وی با بیان اینکه قلم‌زنی شیراز ظرفیت حضور در سطح بین‌المللی را دارد، گفت: کشورهای مختلفی به هنر قلم‌زنی علاقه‌مند هستند و در اروپا و آمریکا نیز آثار قلم‌زنی مورد توجه قرار می‌گیرد.
این استاد قلم‌زن با اشاره به تجربه حضور خود در نمایشگاه‌های خارج از کشور اظهار کرد: در سفر به پاریس و بازدید از موزه لوور، نمونه‌هایی از آثار تاریخی ایران را دیدم که نشان می‌دهد هنر و صنایع دستی ایران در خارج از کشور مورد توجه قرار گرفته است.
وی افزود: در بسیاری از کشورهای اروپایی برای هنرمند و هنر احترام ویژه‌ای قائل هستند، اما متأسفانه در کشور ما آن‌گونه که باید به هنرمندان و هنرهای سنتی توجه نمی‌شود.
زند با تأکید بر پیوند میان هنر و هویت فرهنگی گفت: فرهنگ و هنر از یکدیگر جدا نیستند و هویت ایرانی بدون توجه به هنرهای اصیل و ریشه‌دار کامل نمی‌شود.

خطر فراموشی هنرهای سنتی
وی یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های امروز قلم‌زنی را کم‌رنگ شدن توجه به هنرهای سنتی دانست و گفت: متأسفانه بسیاری از هنرهای سنتی در طول سال‌ها از بین رفته‌اند و اگر امروز برای حفظ هنرهایی مانند قلم‌زنی اقدام نکنیم، ممکن است این هنرها نیز به تاریخ سپرده شوند.
این استاد قلم‌زن ادامه داد: تعداد هنرجویانی که در سال‌های اخیر توانسته‌ایم تربیت کنیم محدود است و بسیاری از هنرمندان نیز به دلیل شرایط اقتصادی و نبود حمایت کافی، وضعیت مناسبی ندارند.
زند با انتقاد از نبود حمایت کافی از هنرهای سنتی اظهار کرد: برای ورزش، رشته‌های مختلف، مسابقات، اردوها و پرورش استعدادها برنامه‌ریزی و هزینه می‌شود، اما هنرهای سنتی از چنین حمایت‌هایی برخوردار نیستند.
وی افزود: متولیان حوزه میراث فرهنگی باید توجه بیشتری به این بخش داشته باشند و بودجه و برنامه مشخصی برای حفظ و احیای هنرهای سنتی اختصاص دهند.
نسل استادان در حال رفتن است
زند با اشاره به شرایط سنی استادان این هنر گفت: مسئله فقط از بین رفتن هنرمندان نیست؛ وقتی استاد از دنیا می‌رود، بخشی از دانشی که سال‌ها در سینه او بوده نیز از بین می‌رود.
وی ادامه داد: امروز خود من ۶۶ سال سن دارم و شاید نهایتاً پنج سال دیگر بتوانم با همین توان فعلی کار کنم. پس از آن، اگر نسلی تربیت نشده باشد، بخشی از این دانش و تجربه نیز همراه من از بین خواهد رفت.
این استاد قلم‌زن تأکید کرد: باید از همین امروز برای تربیت نسل جدید اقدام شود و با استعدادیابی، آموزش و سرمایه‌گذاری، جوانانی وارد این عرصه شوند که بتوانند هنر قلم‌زنی را به نسل بعد منتقل کنند.
زند با بیان اینکه نخستین گام برای حمایت از هنرهای سنتی، شناخت این هنرهاست، گفت: مسئولان باید هنر را بشناسند و بدانند قلم‌زنی تنها یک کار تزئینی یا صنایع دستی نیست، بلکه بخشی از هویت فرهنگی و تاریخی ایران است.
وی پیشنهاد کرد نمایشگاه‌های تخصصی و ویژه‌ای برای معرفی هنرهای سنتی برگزار شود و افزود: باید فرصت داده شود هنرمندان درباره آثار خود، ویژگی‌های این هنر و جایگاه آن در فرهنگ ایرانی برای مسئولان توضیح دهند.
هنر قلم‌زنی می‌تواند سفیر فرهنگ ایران باشد
این استاد قلم‌زنی در پایان گفت: اگر آثار هنرمندان ایرانی در خانه‌های مردم کشورهای اروپایی و آمریکایی قرار بگیرد، در واقع بخشی از فرهنگ و هویت ایرانی به آن کشورها منتقل شده است.
زند افزود: هنر می‌تواند بسیار بیشتر از بسیاری از ابزارهای دیگر در معرفی فرهنگ ایران در جهان اثرگذار باشد؛ چرا که یک اثر هنری می‌تواند سال‌ها در خانه یک فرد باقی بماند و به‌صورت مستقیم با ذهن و احساس او ارتباط برقرار کند.
وی تأکید کرد: اگر از هنرهای اصیل ایرانی حمایت شود، قلم‌زنی می‌تواند یکی از ابزارهای معرفی هویت و فرهنگ ایران در جهان باشد و جایگاه واقعی خود را دوباره به دست آورد.
قلم‌زنی شیراز؛ مکتبی با پیشینه‌ای متفاوت
امین زرین، استاد قلم‌زن برجسته شیراز در گفتگو با خبرنگار تبریز یازار، با اشاره به پیشینه قلم‌زنی در شیراز اظهار کرد: در دوره قاجار و سال‌های ابتدایی دوره پهلوی، «سید محمد شیرازی» که از استادان برجسته قلم‌زنی شیراز بود، به اصفهان دعوت شد و در آنجا به آموزش این هنر پرداخت.
وی افزود: سید محمد شیرازی از استادان شاخص زمان خود بود و علاوه بر شیوه قلم‌زنی شیراز، به سبک اصفهان نیز تسلط داشت. توانایی او در طراحی و قلم‌زنی سبب شد تأثیر قابل توجهی بر روند آموزش و توسعه این هنر در اصفهان داشته باشد.
زرین ادامه داد: برخی از هنرمندان اصفهان نیز بر این موضوع تأکید دارند که مکتب قلم‌زنی اصفهان از دانش و تجربه سید محمد شیرازی بهره برده و به نوعی وامدار این استاد شیرازی است.
این استاد قلم‌زن با اشاره به زنجیره انتقال هنر قلم‌زنی در میان استادان گفت: سید محمد شیرازی هنرمندانی را تربیت کرد که هر کدام بعدها به استادان شناخته‌شده این هنر تبدیل شدند و این روند آموزش نسل به نسل ادامه پیدا کرد.
وی افزود: در این مسیر، استادانی همچون ابراهیم دایی‌زاده و احمد لاهیجی نقش مهمی در انتقال این هنر داشتند و در ادامه نیز استادانی مانند امیر صاحبی از این زنجیره آموزشی بهره بردند.
«جام مرودشت»؛ روایتی از هنر فلزکاری فارس
زرین با اشاره به یکی از آثار تاریخی کشف‌شده در فارس گفت: حدود دو سال پیش، در جریان کاوش‌ها و اکتشافات انجام‌شده در شیراز، جامی تاریخی کشف شد که تا آنجا که به یاد دارم حدود چهار و نیم کیلوگرم وزن داشت و با عنوان «جام مرودشت» معرفی شد.
وی ادامه داد: این اثر در تهران رونمایی شد و می‌تواند نمونه‌ای قابل توجه برای بررسی هنر فلزکاری و شیوه‌های تزئین فلز در دوره‌های تاریخی باشد.
این استاد قلم‌زن تأکید کرد: وجود چنین آثاری نشان می‌دهد که هنر فلزکاری و نقش‌اندازی روی فلز در فارس سابقه‌ای قابل توجه داشته و بررسی دقیق آثار تاریخی می‌تواند به شناخت بهتر پیشینه هنر قلم‌زنی در این منطقه کمک کند.
گل‌ومرغ؛ امضای مکتب قلم‌زنی شیراز
وی یکی دیگر از ویژگی‌های مهم قلم‌زنی شیراز را در نقوش آن دانست و گفت: مکتب شیراز ویژگی‌های خاص خود را دارد و بخشی از این نقوش از طبیعت و فرهنگ فارس الهام گرفته است.
زرین افزود: گل‌ومرغ در مکتب شیراز جایگاه ویژه‌ای دارد و بسیاری از این نقش‌ها با الهام از گل‌ها و طبیعت باغ‌های شیراز و استان فارس شکل گرفته‌اند.
وی با اشاره به تأثیر میراث تاریخی فارس بر هنرهای سنتی شیراز گفت: تخت‌جمشید و آثار تاریخی برجای‌مانده در این منطقه نیز بخشی از پشتوانه تصویری و فرهنگی هنرمندان شیراز به شمار می‌رود.
این استاد قلم‌زنی بیان کرد: هنرمندان این مکتب در طول زمان نقش‌ها و طرح‌های مختلفی را روی نقره، مس، برنج و حتی طلا اجرا کرده‌اند و این تنوع، ظرفیت بالای هنر قلم‌زنی شیراز را نشان می‌دهد.

جوانان به قلم‌زنی علاقه‌مندند؛ اما جایی برای فعالیت نیست
زرین درباره وضعیت امروز قلم‌زنی در شیراز گفت: برخلاف تصور برخی افراد، جوانان همچنان به این هنر علاقه‌مند هستند و بسیاری از آنها تمایل دارند آموزش ببینند، اما مشکل اصلی نبود فضای مناسب برای فعالیت هنرمندان است.
وی افزود: پیش از انقلاب، در بسیاری از محله‌های شیراز، به‌ویژه اطراف بازار زرگرها، سرای احمدی، بازار وکیل و حرم شاهچراغ(ع)، کارگاه‌های قلم‌زنی فعال بود و این هنر حضور پررنگی در فضای شهری داشت.
این استاد قلم‌زن ادامه داد: امروز بخش قابل توجهی از آن فضاها از بین رفته و هنرمندان مکان مناسبی برای استقرار، تولید و عرضه آثار خود ندارند.
قلم‌زنی شیراز نیازمند یک خانه دائمی است
زرین در پایان گفت: امروز بیش از هر چیز به یک فضای مشخص و دائمی برای حضور هنرمندان نیاز داریم؛ مکانی که فقط مخصوص قلم‌زنی نباشد و هنرمندان رشته‌های مختلف صنایع‌دستی بتوانند در آن فعالیت کنند.
وی خاطرنشان کرد: ایجاد چنین فضایی علاوه بر حمایت از هنرمندان، می‌تواند به معرفی بهتر هنرهای سنتی شیراز به گردشگران و حفظ میراث هنری فارس برای نسل‌های آینده کمک کند.