سمفونی آب و صخره در «ریژآو» – پایگاه خبری تبریز یازار | اخبار ایران و جهان

پایگاه خبری تبریز یازار – گروه استان‌ها: در غربی‌ترین نقطه از جغرافیای کوهستانی استان کرمانشاه، آنجا که صخره‌های ستبر دالاهو سینه آسمان را می‌شکافند، بهشتی پنهان رخ می‌نماید که طراوتش را از شریان‌های حیات‌بخش زاگرس وام گرفته است. منطقه سحرآمیز «ریجاب» یا به گویش اصیل بومیان «ریژآو»، شاهکاری از معماری طبیعت است که با سمفونی خروش رودخانه‌ها، جوشش چشمه‌ساران زلال، شکوه آبشارهای پلکانی و سایه‌سار مخملی باغات درهم‌تنیده، هر رهگذری را مسحور خود می‌کند. این خطه بکر، نه تنها یک تابلوی نقاشی بی‌نظیر از جلوه‌های آفرینش است، بلکه به واسطه برخورداری از اتمسفری کوهستانی و روستاهایی با بافت سنتی، یکی از غنی‌ترین و مستعدترین کانون‌های اکوتوریسم و طبیعت‌گردی در غرب ایران به شمار می‌رود.
نگین درخشان این جغرافیای بی‌بدیل، رودخانه خروشان «الوند» و آبشار افسانه‌ای «پیران» است؛ آبشاری که از فراز صخره‌های عمودی با قامتی بلند به قعر دره هونه فرو می‌ریزد و عنوان یکی از مرتفع‌ترین آبشارهای خاورمیانه را به دوش می‌کشد. اما شکوه و طراوت امروز این منطقه، روی لبه باریک شمشیری از تهدیدات اقلیمی و انسانی در حال حرکت است. توسعه شتاب‌زده و عطش بهره‌برداری گردشگری از یک سو، و شکنندگی اکوسیستم منطقه از سوی دیگر، ریجاب را در یک تقاطع تاریخی و سرنوشت‌ساز قرار داده است.

در سال‌های اخیر، تغییرات ملموس اقلیمی، زنگ خطر را برای شریان‌های آبی این منطقه به صدا درآورده است. کاهش چشمگیر نزولات جوی و دگرگونی الگوی بارش از برف به باران در ارتفاعات دالاهو، به معنای کاهش ذخایر برفی است؛ ذخایری که در واقع قلک‌های تأمین آب چشمه‌ها و جریان پایه رودخانه‌ها در روزهای گرم تابستان محسوب می‌شوند. این تنش اقلیمی، ضرورت اتخاذ رویکردهای محافظه‌کارانه و علمی را در مدیریت منابع آبی ریجاب دوچندان کرده است.
فراتر از قهر آسمان، دست‌اندازی‌های انسانی نیز زخم‌های کاری بر پیکر این طبیعت بکر وارد کرده است. توسعه بی‌ضابطه تأسیسات تفریحی و هجوم ساخت‌وسازهای غیرمجاز به حریم و بستر رودخانه‌ها، نه تنها حریم اکولوژیک آب را مخدوش کرده، بلکه ظرفیت تاب‌آوری منطقه را در برابر سیلاب‌های احتمالی به شدت کاهش داده است. کارشناسان و دغدغه‌مندان محیط‌زیست متفق‌القول‌اند که ریجاب برای بقا و تبدیل شدن به یک قطب پایدار گردشگری، نیازمند یک جراحی عمیق در نوع نگاه بهره‌برداران است. توسعه در این منطقه تنها زمانی توجیه و استمرار خواهد داشت که زیرساخت‌ها با احترام کامل به حریم طبیعت و همگام با ظرفیت برد اکولوژیک طراحی شوند و حریم رودخانه‌ها خط قرمزی غیرقابل عبور برای سوداگران و سازندگان تلقی گردد.
توسعه پایدار در گرو صیانت از حریم رودخانه‌ها
علی فتاحی، مدیر دفتر مهندسی رودخانه شرکت آب منطقه‌ای استان کرمانشاه، در گفتگو با خبرنگار تبریز یازار، با اشاره به شکنندگی منابع آبی منطقه، اظهار کرد: هرچند در حال حاضر وضعیت جریان رودخانه‌های منطقه ریجاب، به‌ویژه سراب شالان، نسبت به سال گذشته بهبود نسبی داشته، اما این تر سالی موقت به هیچ عنوان به معنای پایداری منابع آب و برطرف شدن نگرانی‌های آبی منطقه نیست؛ چراکه سراب‌ها و چشمه‌های تأمین‌کننده آب رودخانه، وابستگی شدیدی به بودجه برفی کوه‌های دالاهو دارند و تغییر الگوی بارش از برف به باران می‌تواند سبب کاهش شدید روان‌آب‌ها در فصل تابستان شود.

وی با تأکید بر ظرفیت‌های کم‌نظیر گردشگری ریجاب، افزود: وجود چشمه‌ها، آبشارها و باغات، پتانسیل بالایی برای توسعه بوم‌گردی ایجاد کرده است، اما شرط اصلی این توسعه، حفاظت از بستر و حریم طبیعی رودخانه‌هاست. در همین راستا، اولویت اساسی شرکت آب منطقه‌ای، شناسایی، تعیین و تثبیت حدود بستر و حریم رودخانه‌ها و جلوگیری قاطع از تغییر کاربری‌های غیرمجاز است. ما تنها از طرح‌های گردشگری سبکی استقبال می‌کنیم که همسو با شرایط اکولوژیک منطقه و دقیقاً در خارج از حدود بستر و حرائم کمی و کیفی رودخانه اجرا شوند.
مدیر دفتر مهندسی رودخانه شرکت آب منطقه‌ای استان کرمانشاه تصریح کرد: متأسفانه در ریجاب نیز شاهد دست‌اندازی و ساخت‌وساز در مجاورت رودخانه‌ها هستیم. شرکت آب منطقه‌ای به عنوان متولی این امر، بر اساس قانون توزیع عادلانه آب، بدون مماشات با متخلفین برخورد می‌کند. بهترین مدل برای ریجاب، گردشگری کم‌اثر است؛ به این معنا که زیرساخت‌های سبکی مانند سکوهای مشاهده و مسیرهای پیاده‌روی بدون تغییر در مسیر رودخانه ایجاد شود تا رودخانه محور گردشگری پایدار بماند، نه قربانی آن.
فرهنگ‌سازی؛ سد محکم در برابر تخریب منابع آبی
فتاحی مهم‌ترین چالش کنونی را هم‌زمانی تغییرات اقلیمی با افزایش فشارهای انسانی دانست و گفت: در کنار کاهش ذخیره برفی، توسعه ساخت‌وسازها و تصرف حریم رودخانه می‌تواند ظرفیت طبیعی آبراهه‌ها را نابود کند. برای مقابله با این روند، نیازمند افزایش هماهنگی بین نهادهایی چون فرمانداری، شهرداری، میراث فرهنگی، محیط زیست و آب منطقه‌ای هستیم تا فعالیت‌های گردشگری به خارج از پهنه‌های پرخطر هدایت شوند.
وی در پایان تأکید کرد: اقدامات حقوقی و فنی آغاز راه است، اما حفاظت از این منابع با فرهنگ‌سازی پایدار می‌ماند. ما باید نگاه جامعه، کشاورزان و سرمایه‌گذاران را تغییر دهیم تا بدانند رودخانه صرفاً یک مجرای عبور آب نیست، بلکه زیرساخت حیاتی سرزمین برای تأمین آب، کنترل سیلاب و حفظ محیط‌زیست است. اگر مردم نسبت به محدودیت‌های طبیعی منطقه آگاه شوند، بخش عمده‌ای از تخریب‌ها از اساس شکل نخواهد گرفت.
«ریژآو»؛ تجلی زیبایی الوند و اصالت فرهنگی
وحید عزیزی، مسئول بهره‌برداری اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه، نیز در گفتگو با خبرنگار تبریز یازار، با تشریح موقعیت جغرافیایی و فرهنگی این منطقه، اظهار کرد: منطقه ریژآو با وسعتی بالغ بر ۱۲۰ کیلومتر مربع در غرب استان کرمانشاه و در حوزه استحفاظی شهرستان دالاهو قرار دارد. این منطقه که یکی از ۵۰ منطقه نمونه گردشگری استان به شمار می‌رود، از شمال به ثلاث باباجانی، از شرق به کرندغرب و از جنوب و غرب به سرپل‌ذهاب محدود است.

وی با اشاره به اصالت نام این منطقه افزود: متأسفانه واژه «ریژآو» که در زبان کردی به معنای «سرریز آب» یا «محل ریزش آب» است، به غلط در تابلوها و ادبیات رسمی به «ریجاب» تغییر یافته که هیچ معنا و مفهومی ندارد. وجه تسمیه این نام‌گذاری زیبا، وجود رود خروشان «الوند» و آبشارهای بی‌نظیر آن است که از ارتفاعات «سیاوانه» در کوه‌های دالاهو سرچشمه می‌گیرد و پس از عبور از میان باغ‌های مسحورکننده گردو، مسیر خود را به سمت مرزهای غربی و کشور عراق ادامه می‌دهد.
مسئول بهره‌برداری اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه درباره بافت جمعیتی منطقه نیز گفت: مردم ریژآو، مردمانی سخت‌کوش، مهربان و بی‌نهایت مهمان‌نواز از اهل سنت (شافعی) هستند که با آغوش باز پذیرای گردشگران از هر آیینی می‌باشند. اگرچه امروز زبان اغلب اهالی کردی جافی است، اما در گذشته زبان غالب منطقه هورامی بوده که هنوز هم رگه‌های آن در میان کهن‌سالان و پیوندهای فامیلی به وضوح دیده می‌شود.
زخم‌های زلزله بر پیکر بلندترین آبشار آپارتمانی ایران
عزیزی در بخش دیگری از سخنان خود به معرفی شاهکار طبیعی این منطقه پرداخت و تصریح کرد: آبشار ریژآو یا «آبشار پیران» که در مجاورت روستای ژالکه و دره هونه قرار دارد، تنها و بلندترین آبشار آپارتمانی ایران و خاورمیانه است. این آبشار سه‌طبقه با دیواره‌های صخره‌ای عمودی که صعود از آن را غیرممکن کرده است، بر اساس اندازه‌گیری‌های دقیق GPS، اختلاف ارتفاعی نزدیک به ۱۸۰ متر دارد. با احتساب محل فرود اولیه آب، ارتفاع خالص این آبشار حدود ۱۵۰ متر است که آن را در زمره بلندترین آبشارهای ایران قرار می‌دهد.
وی با ابراز تأسف از وضعیت فعلی این میراث طبیعی ثبت ملی شده، خاطرنشان کرد: زلزله مهیب سال ۱۳۹۶ در سرپل‌ذهاب، آسیب‌های جدی به زیرساخت‌های طبیعی این منطقه وارد کرد. ریزش کوه و سقوط سنگ‌های عظیم‌الجثه، قسمت ورودی آبشار از محل پارکینگ تا حوضچه را مسدود کرده و حدود ۵۰ متر از مسیر منتهی به آبشار تخریب شده است که نیازمند توجه فوری برای بازسازی است.
با وجود تمام زیبایی‌های سحرانگیز و ظرفیت‌های بی‌بدیل ریجاب که آن را به الماسی درخشان بر تاج طبیعت زاگرس تبدیل کرده است، تداوم حیات و شکوفایی این منطقه در گرو عزم جدی و اقداماتی اورژانسی است. امید می‌رود با ورود قاطعانه دستگاه‌های متولی برای آواربرداری و پاکسازی مسیر آبشار پیران از سنگ‌لاخ‌های زلزله، این جاذبه خاورمیانه‌ای بار دیگر آغوش خود را به روی گردشگران بگشاید؛ اما این رونق، نیازمند مطالبه‌ای صریح و قاطع است؛ دستگاه‌های قضائی و اجرایی باید دست در دست هم، با تخریب قاطعانه ساخت‌وسازهای غیرمجاز در حریم رودخانه الوند و هدایت سرمایه‌گذاران به سوی ایجاد زیرساخت‌های سبز و بوم‌گردی‌های دوستدار محیط‌زیست، اجازه ندهند سوداگری جایگزین حیات‌بخشی شود تا سمفونی آب و صخره در ریژآو برای نسل‌های آینده نیز به زیبایی امروز نواخته شود.